در اينكه شيعيان تا شهادت امام حسين عليه السّلام هيچ اختلافى ، كه بتوان آن را به عنوان فرقه و يا انشعابى شيعى ناميد ، نداشتند گزارش‌ها يكسان است و عموما از « كيسانيه » به عنوان اولين فرقه شيعى بعد از شهادت آن حضرت ياد مىشود . البته با اين تفاوت كه تاريخ و چگونگى شكل‌گيرى اين فرقه در مقايسه با ديگر فرقه‌هاى شيعى ، به ويژه با توجه به عدم دوام آنها در قرون بعدى ، از ابهام ويژه‌اى برخوردار است . « 1 » ابهام در گزارش‌هاى تاريخى را كه موجب تحليل‌هاى مختلف و احيانا متناقض پژوهشگران نيز شده است ، مىتوان هم در وجه تسميه ، ويژگىها و اهداف بنيانگذار نخستين اين گروه و هم در انديشه‌ها و گونه‌هاى فرقه‌اى آن مشاهده كرد . « 2 » گو اينكه دربارهء اين فرقه بزرگنمايى شده ، با اين‌همه در ظهور و بروز تاريخى اين فرقه از دل تحولات سياسى و شكل‌گيرى اوليه آنها از حلقه شيعيان و پيروان اهل بيت ، ترديد روا نيست . اين انشعاب موجب تقسيم شيعيان نخستين به دو شاخه فاطمى و كيسانى شد . « 3 » ادعاهاى ساختگى عباسيان مبنى بر انتقال اختيارى

--> - مذكور به تفصيل سخن گفته شده است . نيز نك : شهرستانى ، الملل و النحل ، ص 131 - 137 ؛ هرچند وجه تمايز كيسانيه را در آن زمان از ديگر گروه‌ها مىتوان اعتقاد به امامت محمد بن حنفيه بعد از امام حسين عليه السّلام دانست ، ( شهرستانى ، ص 132 ، ابن حزم ، ج 5 ، ص 35 ، رازى ، ص 151 ، ابو المعالى ، ص 151 ) اما ملل و نحل‌نگاران درباره تعريف كيسانيه و تعداد فرقه‌هاى آن هم‌داستان نيستند و اين دسته نيز در طول ايام حيات فرقه‌اى خود به گروه‌هاى مختلفى تقسيم شدند و كم‌كم منقرض شدند ( الكيسانيه فى التاريخ و الادب ، ص 265 به بعد ، فرق الشيعه ، ص 23 به بعد . براى اطلاع اجمالى به نمودار شماره 1 مراجعه كنيد . ( 1 ) . براى اطلاع تفصيلى از تاريخ و عقايد اين فرقه ، نك : و داد قاضى ، الكيسانية فى التاريخ و الادب . ( 2 ) . همان ، ص 58 - 100 . اين پژوهش از جامع‌ترين و عالمانه‌ترين آثارى است كه توسط نويسندگان معاصر نگاشته شده و نويسنده آن به زواياى مختلف تاريخ و انديشه‌هاى كيسانيان پرداخته است . ( 3 ) . به عنوان نمونه ، نوبختى و اشعرى قمى و ابو حاتم رازى و شيخ مفيد حجم زيادترى از گزارش‌هاى خود دربارهء فرق شيعى را به اين گروه اختصاص داده‌اند . علاوه بر گزارش‌هاى متعدد تاريخى ، در برخى از كتب رجالى شيعه و نيز روايات اهل بيت نيز به اين گروه و طرفداران آن اشاره شده است . به عنوان نمونه قاسم بن عوف كه يكى از ياران امام سجاد است خود اعتراف مىكند كه در ابتداى امر ميان على -